Trang phục thời Lê: Sự quy củ và lễ nghi cung đình

Sau khởi nghĩa Lam Sơn và việc thành lập nhà Hậu Lê năm 1428, triều Lê sơ đặt nền móng cho một quốc gia lấy Nho giáo làm tư tưởng chính trị – xã hội. Trong bối cảnh đó, trang phục cung đình đã trở thành biểu tượng của quyền lực và lễ nghi. Từ bộ trang phục Cổn Miện của hoàng đế cho đến phẩm phục của bá quan, mọi chi tiết đều phản ánh rõ ràng một trật tự xã hội dựa trên tôn ti và quan niệm thiên mệnh của nhân dân.

1. Trang phục Hoàng đế thời Lê

1.1. Lễ phục và Triều phục

Trong các buổi đại triều và tế lễ quan trọng như tế Giao, tế Miếu hay Tết Nguyên đán,… hoàng đế khoác áo Cổn, đội mũ Miện. Đây là loại y phục cao cấp nhất, thể hiện quan niệm thiên mệnh và sự kết nối với vũ trụ thông qua hệ thống 12 hoa văn. Ở thời Lê sơ, bộ Cổn Miện chỉ được sử dụng trong những nghi lễ tối cao hay các buổi đại triều và không xuất hiện thường xuyên trong các công việc triều chính thường nhật.

“Miện phục của thiên tử từ thời Lý Trần trở về trước không thể khảo được […] Miện phục của các triều đại ở nước ta không có dấu tích, đến thời vua Lê Thái Tông mới chế ra mũ Miện, đời sau lại không sử dụng nữa. Từ thời Lê Trung Hưng về sau, vào các dịp đại lễ, hoàng đế chỉ đội mũ Xung Thiên”

Theo Phan Huy Chú

1.2. Thường phục: Áo Long Bào và mũ Xung Thiên

Vào thời Lê sơ, trong các buổi thường triều, những ngày mồng một và ngày rằm hằng tháng, hình ảnh quen thuộc của nhà vua chính là áo long bào kết hợp với mũ xung thiên. Tuy nhiên, sang đến thời Lê Trung Hưng thì bộ trang phục này trở thành Triều phục của hoàng đế

Long bào của vua Lê sơ thuộc dạng áo đoàn lĩnh (còn có tên là viên lĩnh, cổ kiềng), tay thụng, bên trong mặc áo giao lĩnh, kiểu dáng hầu như không thay đổi so với các triều trước. Hoa văn trên áo thường là rồng ổ ở hai vai và vùng bụng, kế thừa phong cách rồng thời Lý – Trần nhưng cũng chịu ảnh hưởng từ kiểu dáng rồng Trung Hoa đầu thời Minh.

Chân dung vua Lê Thánh Tông

Phục dựng mũ Xung Thiên và Hoàng bào thời Lê sơ

Mũ Xung Thiên (một dạng khác của mũ Phốc Đầu hay còn có tên khác là mũ Dực Thiên) có 2 cánh chuồng hướng lên trời thay vì nằm ngang như mũ Phốc Đầu. Đây là loại mũ thường được đội khi vua ngự triều, mang dáng vẻ trang nghiêm và khác biệt với mũ Miện vốn chỉ dùng trong tế lễ. Sự kết hợp giữa long bào và mũ xung thiên tạo nên diện mạo uy nghiêm nhưng cũng gọn gàng, phù hợp cho những buổi thường triều, nơi hoàng đế trực tiếp xử lý công việc quốc gia.

Mũ Xung Thiên nhà Nguyễn phục dựng

Mũ Xung Thiên (Dực Thiện) của vua Minh Thần Tông

2. Trang phục bá quan văn võ

2.1 Công phục – Triều phục

Trang phục quan lại thời Lê sơ cũng được chuẩn hóa chặt chẽ, thể hiện rõ tinh thần tôn ti trật tự trong triều đình. Trong các buổi thiết triều, bá quan đội mũ Phốc Đầu và mặc áo bào. Hình thức mũ Phốc Đầu thay đổi qua từng giai đoạn: đầu thế kỷ XV, cánh mũ thuôn nhỏ, đến cuối thế kỷ XV cánh mũ bản rộng hơn, tạo nên dáng vẻ trang trọng. Màu sắc áo được quy định nghiêm ngặt theo phẩm cấp: đỏ cho tam phẩm trở lên, lục cho trung cấp, và xanh cho quan lại thấp hơn.

Mũ phốc đầu với 2 cánh chuồn thuôn dài kiểu nhà Tống

Mũ Phốc Đầu của quan Võ và quan Văn triều Nguyễn (BAVH.1916)

2.2. Thường phục

Trong các buổi Thường triều, bá quan sử dụng mũ Ô Sa cùng áo bào Đoàn Lĩnh. Năm 1486, vua Lê Thánh Tông còn ban lệnh quy định cánh mũ phải hơi hướng về phía trước, nhấn mạnh tính thống nhất và sự nghiêm túc trong lễ phục.

Một đặc điểm quan trọng khác của chế độ quan phục thời Lê sơ là việc áp dụng Bổ tử (hung bối) từ năm 1471. Đây là miếng vải vuông thêu hình chim hoặc thú được gắn trước ngực và sau lưng áo, giúp dễ dàng nhận biết phẩm cấp. Văn quan sử dụng hình chim, võ quan dùng hình thú. Đặc biệt, yếu tố bản địa được thể hiện ở việc quan võ từ lục phẩm trở xuống dùng hình voi – một biểu tượng quen thuộc của Đại Việt, là sự khác biệt so với quy chế nhà Minh.

Mũ Ô Sa dáng tròn của nhà Minh

Mũ Ô Sa trong tranh chân dung Nguyễn Trãi

Quan lại An Nam mặc Thường phục qua 3 dị bản của Hoàng Thanh chức cống đồ

Hung bối – Bổ tử Tiên hạc và Kỳ lân

Cổ phục triều Lê sơ mang tính quy chuẩn và lễ nghi chặt chẽ hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đó. Hình ảnh hoàng đế trong long bào vàng, đội mũ xung thiên, cùng với bá quan trong những hàng mũ Phốc Đầu, Ô Sa và áo gắn Bổ tử đã khắc họa nên một trật tự xã hội vận hành bằng nghi thức. Không chỉ phản ánh tư tưởng Nho giáo, hệ thống y phục này còn trở thành nền tảng ảnh hưởng lâu dài đến trang phục cung đình của các triều đại về sau.