FRANCHISE
Trang phục hoàng đế triều Lý – Dấu ấn quyền uy từ cung đình Đại Việt
Triều Lý (1009–1225) đánh dấu bước chuyển quan trọng trong lịch sử Đại Việt, mở ra giai đoạn độc lập lâu dài và phát triển thịnh vượng. Đây cũng là thời kỳ mà Phật giáo trở thành quốc giáo, thấm sâu vào đời sống chính trị, văn hóa và nghệ thuật. Trong bối cảnh đó, trang phục hoàng đế không những là y phục mang tính cá nhân mà còn là biểu tượng của quyền lực, trật tự và tư tưởng của thời đại. Khác với sự cầu kỳ về sau, áo mũ của hoàng đế thời Lý phản ánh tinh thần giản lược, trang nghiêm và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ triết lý Phật giáo.
Lễ phục
Lễ phục của hoàng đế triều Lý chủ yếu là bộ Cổn Miện, gồm mũ Bình Thiên (mũ Miện) và áo Cổn. Mũ Bình Thiên có đỉnh phẳng, trên gắn miện bản bằng gỗ, hai đầu thả chuỗi ngọc châu gọi là “lưu”, mỗi bên 12 chuỗi, tượng trưng cho địa vị tối cao. Áo Cổn đi kèm được thêu mười hai “chương” biểu trưng cho vũ trụ và vạn vật như Nhật (mặt trời), Nguyệt (mặt trăng), Tinh Thìn (chòm sao), Tảo (rong), Phấn mễ (gạo trắng), Phủ (rìu), Phất (Chữ Á – thể hiện hai mặt tốt, xấu), Long (rồng), Hỏa (lửa), Sơn (núi), Hoa trùng (chim trĩ), Tông di (Cặp cốc có hình con hổ và con khỉ, là đồ dùng trong lễ tế xưa).
Cổn Miện thời Hán, áo Cổn 6 chương, Thường 6 chương
(5000 năm trang phục Trung Quốc)
Phục dựng trang phục Cổn Miện thời Lý Trần dựa theo phù điêu Ngô thị gia bi
Lưu Bị đội mũ Miện 12 Lưu, mặc áo Cổn (Bản vẽ thời Minh)
Dựa trên bức phù điêu “Ngô gia thị bi” tại chùa Dầu (Hà Nam), kèm theo đó vào thời Trần, Lê Tắc đã miêu tả: “Miện lưu khá giống Trung châu”, tức mũ Miện và dây lưu có quy chế tương tự mũ Miện của Trung Quốc. Từ đó có thể nói rằng, kết cấu của trang phục Cổn Miện thời Lý – Trần có nét tương đối giống với trang phục Cổn Miện thời Đường – Tống. Tuy nhiên, các họa tiết và phụ kiện đã được Việt hóa để phù hợp với triết lý và thẩm mỹ của Đại Việt.
Bia đá Ngô gia thị bi (chùa Dầu, Hà Nam)
Thường phục
Trong sinh hoạt triều chính hằng ngày, hoàng đế sẽ sử dụng thường phục (Long Bào/ Hoàng Bào). So với lễ phục, thường phục đơn giản hơn, ít lớp và tiện dụng, nhưng vẫn giữ dáng áo dài, tay rộng, tạo sự đoan chính khi ngự triều. Bên cạnh đó, loại mũ Kim Bát Giác Tiêu Dao (do vua Lý Thái Tông xuống chiếu chế ra) được cho là đi kèm với thường phục, song hình dạng cụ thể còn nhiều tranh luận.
Long bào của vua Liêu khai quật tại Giang Bắc
Tiện phục
Tiện phục của hoàng đế thời Lý là loại trang phục mặc trong đời sống thường ngày, khi nghỉ ngơi hoặc di chuyển trong cung, có thể thấy đặc điểm chính của một bộ tiện phục gồm có áo Sam vàng với dạng cổ tròn, xẻ vạt và quần (gọi là thường – váy quây) thiết kế gọn gàng, thuận tiện, màu sắc nhã nhặn và không quá nặng tính biểu tượng.
Trang phục hoàng đế thời Lý là hình ảnh tiêu biểu cho tinh thần “giản lược mà uy nghiêm” là một giá trị vừa mang tính thẩm mỹ, vừa phản ánh triết lý sống của cả thời đại. Trong dòng chảy lịch sử, nó không chỉ đánh dấu sự khác biệt của triều Lý so với các vương triều khác, mà còn góp phần định hình bản sắc văn hóa Đại Việt trong suốt hàng thế kỷ sau.
